Tìm giải pháp cho quan hệ lao động hiện đại

Chiều 15/1, tại TP. Hà Nội, Tổng Liên đoàn Lao động (LĐLĐ) Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học nhằm nhìn lại quá trình 5 năm thi hành Bộ luật Lao động 2019. Hội thảo tập trung phân tích những kết quả đạt được, những vướng mắc phát sinh và thảo luận các định hướng điều chỉnh chính sách trong bối cảnh thị trường lao động đang chịu tác động sâu sắc từ chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và yêu cầu phát triển kinh tế nhanh, bền vững.

Phó Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam Ngọ Duy Hiểu phát biểu tại Hội thảo.

Phát biểu khai mạc, Phó Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam Ngọ Duy Hiểu khẳng định Bộ luật Lao động 2019 đã tạo ra một khung pháp lý thông thoáng, linh hoạt hơn, bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động và người sử dụng lao động. Đạo luật đã góp phần thúc đẩy thị trường lao động phát triển, làm nền tảng xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ trong thời gian qua.

Bộ luật Lao động 2019, có hiệu lực từ ngày 1/1/2021, được đánh giá có nhiều điểm mới mang tính đột phá như mở rộng đối tượng áp dụng cho cả người làm việc không có quan hệ lao động; tăng tính linh hoạt trong giao kết, thực hiện và chấm dứt hợp đồng; thúc đẩy thương lượng về tiền lương; điều chỉnh hài hòa thời giờ làm việc, nghỉ ngơi; bảo vệ lao động nữ và hoàn thiện cơ chế đối thoại, giải quyết tranh chấp.

Tuy nhiên, bối cảnh phát triển mới đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện Bộ luật. Việt Nam đang đẩy mạnh khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, phấn đấu tăng trưởng "2 con số" giai đoạn 2026-2030. Công nghệ mới sẽ làm thay đổi cách thức làm việc và quản lý lao động, đòi hỏi một khung pháp lý linh hoạt, hiện đại hơn, đồng thời bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người lao động.

Cùng với đó, hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế cũng đòi hỏi cách tiếp cận công bằng hơn về tiền lương, thưởng, an sinh xã hội và điều kiện làm việc. Tại hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận các vấn đề như quan hệ lao động trong bối cảnh chuyển đổi số, khung pháp lý cho lao động phi chính thức, cơ chế xác lập lương tối thiểu, giảm thời giờ làm việc, bình đẳng giới và bảo vệ lao động nữ.

Mở rộng bao phủ BHXH cho lao động phi chính thức

Một nội dung nổi bật được nhiều đại biểu quan tâm tại Hội thảo là lao động phi chính thức. Theo ông Nguyễn Huy Khánh - Phó Chủ tịch LĐLĐ TP. Hà Nội, đến năm 2025, Hà Nội có 1,92 triệu lao động phi chính thức, chiếm 51,6% tổng số lao động có việc làm. Đây là lực lượng lớn, tác động mạnh đến thị trường lao động, song phần lớn có trình độ thấp, việc làm bấp bênh và ít được bảo vệ bởi pháp luật.

Toàn cảnh Hội thảo

Do không có hợp đồng lao động, lao động phi chính thức thường không được hưởng các chế độ an sinh, phúc lợi xã hội; điều kiện làm việc và an toàn lao động còn nhiều hạn chế. Họ cũng ở thế yếu trong thương lượng về tiền lương và điều kiện làm việc, dẫn đến thu nhập thấp, thậm chí thấp hơn mức lương tối thiểu vùng. Những thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải mở rộng phạm vi bảo vệ của pháp luật lao động.

Từ thực tiễn đó, LĐLĐ TP. Hà Nội kiến nghị mở rộng khái niệm "người lao động" trong Bộ luật Lao động theo hướng bao quát tất cả những người tham gia vào hoạt động lao động để tìm kiếm thu nhập hợp pháp. Đề xuất định nghĩa người lao động từ đủ 15 tuổi trở lên có khả năng lao động, kể cả không có quan hệ lao động, sau đó phân nhóm để có chính sách bảo vệ phù hợp, bảo đảm công bằng và bao trùm hơn trong thị trường lao động.

Cùng chung quan điểm về việc cần mở rộng bảo vệ đối với lao động phi chính thức, TS. Nhạc Phan Linh - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Mặt trận, cho rằng hệ thống BHXH hiện nay vẫn còn chia tách cứng nhắc giữa khu vực bắt buộc và tự nguyện. Lao động phi chính thức chỉ được tham gia BHXH tự nguyện với rất ít chế độ, chủ yếu là hưu trí và tử tuất, trong khi những chế độ ngắn hạn, thiết thực như ốm đau hay tai nạn lao động lại chưa được bao phủ đầy đủ.

Ngoài ra, Bộ luật Lao động hiện chưa tạo được cơ chế buộc người sử dụng lao động phi chính thức tham gia bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động. Trong bối cảnh hàng trăm nghìn doanh nghiệp giải thể mỗi năm, lao động phi chính thức thường là nhóm đầu tiên mất việc nhưng lại gần như không được hỗ trợ. Vì vậy, TS. Nhạc Phan Linh kiến nghị sửa đổi Luật BHXH theo hướng đồng bộ với Bộ luật Lao động, thiết kế các gói bảo hiểm linh hoạt để lao động phi chính thức được hưởng đầy đủ quyền lợi thiết yếu.